Khối tài sản đứng trên mặt hồ

Nhân loại vừa có một năm giàu lên nhanh chưa từng thấy, ít nhất là trên giấy. Theo báo cáo Bảng cân đối toàn cầu 2026 mà Viện Toàn cầu McKinsey mới công bố cuối tháng 7/2026, tổng tài sản ròng của các hộ gia đình trên thế giới tăng thêm 40 ngàn tỷ USD trong năm 2025, mức tăng tuyệt đối lớn nhất lịch sử, đạt kỷ lục 570 ngàn tỷ USD, tương đương tăng 7.3%, vượt xa trung bình 5.9% của một phần tư thế kỷ qua.

Bảng cân đối tài sản toàn cầu, cộng gộp mọi thứ từ nhà cửa, nhà máy đến cổ phiếu và các khoản nợ chéo, đã phình tới gần 1.8 triệu triệu USD (quadrillion), một con số vượt quá khả năng hình dung của trực giác con người. Nhưng nằm sâu trong báo cáo ấy có một con số khác, nhỏ hơn nhiều và đáng suy nghĩ hơn nhiều: Chỉ khoảng 20% số của cải mới được tạo ra đến từ tích lũy vốn thực, nghĩa là từ việc xây thêm, dựng thêm, lắp thêm một thứ gì đó tồn tại hữu hình, 80% còn lại đến từ việc định giá lại những thứ đã có sẵn.

Giàu lên mà không xây thêm​

Cơ cấu của sự giàu có này đánh dấu một cuộc đổi ngôi lịch sử. Trong suốt giai đoạn 2000-2024, bất động sản là cỗ máy tạo tài sản chính của các hộ gia đình toàn cầu; năm 2025, cổ phiếu chiếm tới 57% mức tăng tài sản mới, còn bất động sản chỉ đóng góp 15%.

Của cải nhân loại đang dịch chuyển từ những bức tường sang những mã chứng khoán, và động cơ của cuộc dịch chuyển nằm gọn trong vài chục doanh nghiệp: Hơn một nửa mức tăng vốn hóa của chỉ số S&P 500 từ 2021 đến 2025 thuộc về nhóm bảy cổ phiếu công nghệ lớn gắn với trí tuệ nhân tạo.



Giá trị cổ phiếu Mỹ hiện tương đương 2.4 lần tài sản ròng của chính các doanh nghiệp, gần gấp đôi trung bình lịch sử; nói cách khác, cứ mỗi đô la tài sản thật nằm trong nhà xưởng và máy móc, thị trường đang trả thêm gần một đô la rưỡi cho những kỳ vọng chưa thành hình.

Một tài sản, xét đến tận cùng, chỉ là một tấm vé nhận phần sản lượng tương lai của nền kinh tế. Khi tổng mệnh giá các tấm vé tăng 7.3% một năm mà sản lượng thật của thế giới chỉ tăng khoảng 3%, khoảng cách giữa hai con số không phải là của cải, nó là một lời hứa; và lời hứa thì được định giá bằng niềm tin cộng với lãi suất chiết khấu, hai thứ có thể đổi chiều nhanh hơn bất kỳ nhà máy nào có thể được xây.

Mặt hồ và những gì bên dưới​

Hình ảnh chính xác cho khối tài sản 570 ngàn tỷ USD này có lẽ là một đoàn người đứng trên mặt hồ đóng băng. Lớp băng là giá tài sản; nó hoàn toàn thật, đủ cứng để đứng, để xây nhà, để thế chấp vay tiền. Nhưng độ dày của nó không do người đứng quyết định, mà do nhiệt độ, tức lãi suất và kỳ vọng lợi nhuận, quyết định. Chính McKinsey, trong một tính toán tỉnh táo hiếm thấy ở một báo cáo về sự giàu có, chỉ ra rằng nếu lãi suất dài hạn và định giá quay về các chuẩn mực lịch sử, hàng chục phần trăm của khối tài sản trên giấy này có thể bốc hơi mà không một viên gạch nào ngoài đời bị dỡ đi.

Điều nguy hiểm là của cải trên giấy vẫn tạo ra hành vi thật. Hộ gia đình thấy danh mục hưu trí phồng lên thì chi tiêu mạnh tay hơn (hiệu ứng tài sản); doanh nghiệp thấy cổ phiếu đắt thì phát hành thêm để thâu tóm; chính phủ thấy nguồn thu thuế lãi vốn dồi dào thì nới chi tiêu. Cả một tầng kiến trúc kinh tế thật đang được xây trên lớp băng định giá, và lịch sử tài chính, từ Nhật Bản 1990 đến nước Mỹ 2008, đều kể cùng một câu chuyện về những gì xảy ra khi nhiệt độ đổi chiều đột ngột.

Phần thế giới giữ của cải trong đất​

Bức tranh này soi vào Việt Nam theo một cách riêng. Của cải hộ gia đình Việt không nằm trên thị trường cổ phiếu, vốn mới chỉ chiếm phần nhỏ tài sản dân cư, mà kẹt phần lớn trong bất động sản, chính là cấu trúc mà thế giới vừa rời bỏ trong thống kê của McKinsey. Đất không phải cổ phiếu, nhưng đất được định giá ở mức gấp nhiều chục lần thu nhập cũng là một dạng của cải trên giấy, cũng đứng trên mặt hồ của tín dụng và kỳ vọng, và cũng đối mặt câu hỏi hệt như Phố Wall: Bao nhiêu phần của khối tài sản ấy sẽ còn lại nếu dòng tiền chiết khấu bằng một mức lãi suất khác? Sự khác biệt duy nhất là thanh khoản: cổ phiếu rơi trong một phiên, còn đất đóng băng trong nhiều năm, và sự đóng băng đôi khi che giấu khoản lỗ lâu đến mức người ta quên mất nó tồn tại.

Thực tế, không phải mọi định giá cao đều là ảo giác. Nếu trí tuệ nhân tạo thực sự nâng năng suất toàn cầu lên một bậc thang mới, phần lời hứa trong giá cổ phiếu hôm nay sẽ được sản lượng ngày mai hoàn trả, như đường sắt và điện khí hóa từng hoàn trả cho những nhà đầu tư thế kỷ trước; và một phần cơn tăng giá tài sản chỉ đơn giản phản ánh tiền tệ mất giá, tức là thước đo co lại chứ không phải vật được đo dài ra.

Đứng trên băng mà nhớ đến nước​

Suy cho cùng, câu hỏi mà báo cáo 570 ngàn tỷ đặt ra không phải là nhân loại có giàu thật hay không, mà là chữ giàu đang được bảo chứng bằng gì: Bằng những gì đã xây, hay bằng những gì đang được hứa.

Một thế giới mà 80% của cải mới đến từ định giá lại là một thế giới mà sự giàu có của mỗi người phải được người khác xác nhận lại mỗi ngày trên bảng điện; nó thịnh vượng hơn bao giờ hết, và cũng phụ thuộc vào niềm tin tập thể hơn bao giờ hết. Người đứng trên mặt hồ không cần hoảng sợ, băng có thể dày thêm trong nhiều năm nữa; họ chỉ cần thỉnh thoảng nhớ rằng dưới chân mình là nước, và trọng lượng đáng tin duy nhất là phần đã kịp hóa đá thành nhà máy, cầu đường và tri thức, những thứ vẫn còn nguyên khi lớp băng tan.