Xung đột Mỹ - Iran dễ 'đóng băng', giá năng lượng chực chờ tăng nhiệt

Lệnh ngừng bắn vô thời hạn giữa Mỹ và Iran không hẳn là tin tốt với thế giới.

Nguy cơ xung đột “đóng băng”​

Tổng thống Mỹ Doanld Trump đã gia hạn lệnh ngừng bắn với Iran vô thời hạn, trong khi vẫn tiếp tục phong tỏa các cảng của Iran tại Hormuz. Diễn biến này báo hiệu cuộc chiến ở Trung Đông sẽ không sớm kết thúc, mà nhiều khả năng đang chuyển sang trạng thái “đóng băng”.

Đây không phải một trạng thái ổn định mà là một cuộc chiến chưa được giải quyết triệt để, vẫn đang tiếp diễn ở cường độ thấp, dưới ngưỡng xung đột toàn diện.

Trước hết, ông Trump có xu hướng coi lệnh ngừng bắn là “chiến thắng”. Ông tuyên bố đã chấm dứt 10 cuộc chiến trong lúc cầm quyền, bao gồm cả xung đột giữa Israel và lực lượng Hebollah tại Lebanon.

Tuy nhiên, vào ngày 21/4, Hezbollah vẫn tấn công vào miền bắc Israel với cáo buộc nước này vi phạm thỏa thuận ngừng bắn. Điều đó cho thấy căng thẳng vẫn đang âm ỉ và có thể bùng nổ bất cứ lúc nào.

Thứ hai, cả Mỹ lẫn Iran đều chưa cho thấy quyết tâm giải quyết tận gốc những bất đồng cốt lõi, đặc biệt là vấn đề chương trình hạt nhân của Tehran.

Vòng đàm phán hòa bình thứ nhất tại Pakistan vào ngày 11 - 12/4 đã đổ vỡ vì Iran từ chối thỏa hiệp về chương trình hạt nhân. Iran từ lâu đã lập luận rằng quyền làm giàu uranium cho mục đích dân sự của họ là bất khả xâm phạm.

Tiền lệ lịch sử cũng không mấy khả quan. Phải mất gần 20 tháng, hai bên mới đạt được thỏa thuận hạt nhân năm 2015, nhưng chỉ ba năm sau, chính ông Trump đã rút Mỹ khỏi thỏa thuận này.

Điều đó cho thấy khả năng Washington và Tehran nhanh chóng đạt được một giải pháp bền vững là rất thấp.

Ba yếu tố đẩy thế giới đến bờ vực khủng hoảng năng lượng​

Sau 50 ngày đầu chiến sự, thế giới đã mất 550 triệu thùng dầu thô từ vùng Vịnh, tức gần 2% sản lượng cả năm ngoái. Và với mỗi tháng Hormuz đóng cửa, thế giới mất 7 triệu tấn khí tự nhiên hóa lỏng (LNG), tương ứng 2% nguồn cung toàn cầu.

Đến ngày 20/4, những chuyền tàu chở dầu cuối cùng rời khỏi eo biển Hormuz trước khi chiến sự nổ ra đã đến đích tại Malaysia và California. Giờ đây, thế giới không còn nguồn dự trữ nào để bảo vệ trước cú sốc nguồn cung, trong khi đó nhu cầu lại sắp tăng cao cho kỳ nghỉ du lịch mùa hè.

Các phân tích của tờ The Economist cho thấy thế giới đang đứng trước bờ vực của một cuộc khủng hoảng năng lượng, với ba yếu tố chính bao gồm: Nguồn cung dầu thô sẵn có đang cạn kiệt, các nhà máy lọc dầu cắt giảm sản lượng, và nhu cầu vẫn ở mức cao, đặc biệt là ở châu Âu.

Thứ nhất, nguồn cung dầu thô sẵn có đang cạn dần. Một trong những lý do thế giới chưa thực sự hoảng loạn vì khủng hoảng Hormuz là một lượng dầu lớn đã được chất lên tàu trước khi chiến sự bắt đầu.

Khi Mỹ điều tàu chiến tới vùng Vịnh từ tháng 2, các nước trong khu vực đã tăng tốc xuất khẩu. Tuy nhiên, sau các chuyến hàng cuối cùng, lượng dầu lưu trữ trên biển gần như đã cạn.

Ngay cả lượng dầu trên biển từ Nga và Iran cũng suy giảm nhanh, sau khi nhiều quốc gia tranh mua trong bối cảnh Mỹ nới lỏng trừng phạt. Tổng lượng dầu trên biển vì thế đã giảm với tốc độ kỷ lục.

Điều này khiến châu Á, khu vực từng nhập tới 80% dầu xuất khẩu từ vùng Vịnh, rơi vào tình thế đặc biệt khó khăn. Dự trữ thương mại tại một số quốc gia đang giảm nhanh chóng.

Hàn Quốc dự kiến sẽ phải giảm tốc độ xuất dầu từ kho dự trữ chiến lược trong những ngày tới. Trong khi đó, lượng dự trữ của Nhật Bản sẽ cạn kiệt vào tháng 5.

Dựa vào ảnh chụp vệ tinh, công ty Kayrros ước tính lượng dự trữ dầu thô ở châu Á (không bao gồm Trung Quốc) đã giảm 67 triệu thùng, tương đương 11%, chỉ trong một tháng tính đến ngày 19/4.


Thứ hai, nguồn cung dầu thô eo hẹp đang gây rắc rối cho lĩnh vực lọc dầu. Các nhà máy lọc dầu châu Á đã phải cắt giảm sản lượng hơn 3 triệu thùng/ngày, tương đương 10% tổng công suất.

Ông Neil Crosby, nhà phân tích của công ty dữ liệu Sparta Commodities, cảnh báo con số này có thể tăng lên 5 triệu thùng/ngày vào tháng 5 và 10 triệu thùng/ngày vào tháng 7 - nếu đến lúc đó eo biển Hormuz vẫn chưa mở cửa trở lại.

Trung Quốc, quốc gia sở hữu 1,3 tỷ thùng dầu thô dự trữ, đã tạm ngừng xuất khẩu các sản phẩm lọc dầu. Nguồn tin của tờ Economist dự đoán Trung Quốc sẽ không nối lại xuất khẩu trước khi Mỹ và Iran đạt thỏa thuận lâu dài.

Nguồn cung nhiên liệu thành phẩm vì thế ngày càng khan hiếm. Giá nhiên liệu tinh chế đã trở nên rất đắt đỏ. Tại thị trường giao ngay châu Á, giá dầu tiến sát 120 USD/thùng thùng, dầu diesel lên 175 USD/thùng, nhiên liệu máy bay chạm ngưỡng 200 USD/thùng.

Các biện pháp tiết kiệm năng lượng của chính phủ, cùng với việc một số doanh nghiệp phải thu hẹp sản xuất đã phần nào kéo giảm nhu cầu tại châu Á. Ước tính, nhu cầu dầu thô của châu Á sẽ giảm gần 3 triệu thùng/ngày trong tháng 4 so với tháng 2.

Tuy nhiên, nhu cầu dầu thô ở châu Âu vẫn duy trì ở mức cao nhờ trợ giúp của chính phủ. Và đó là nguyên nhân thứ ba đẩy thế giới tiến sát đến bờ vực khủng hoảng năng lượng.

Trong 27 quốc gia thuộc Liên minh châu Âu (EU), 16 nước đang trợ cấp hoặc cắt giảm thuế nhiên liệu để bảo vệ người tiêu dùng. Do đó, các nhà máy lọc dầu ở châu Âu hầu như chưa giảm sản lượng.




Nếu xu hướng này tiếp diễn, thị trường năng lượng toàn cầu sẽ càng rối loạn. Giá nhiên liệu sẽ tiếp tục leo thang, đặc biệt khi nhu cầu tại Mỹ tăng mạnh vào mùa du lịch hè. Đồng thời, cạnh tranh đối với LNG cũng sẽ gay gắt hơn khi châu Âu bắt đầu tích trữ cho mùa đông.

Tình hình sẽ càng xấu khi nguồn nhiên liệu dự trữ vơi đi nhanh chóng. Lượng dự trữ nhiên liệu máy bay của châu Âu chỉ đủ dùng trong khoảng 50 ngày.

Tuy nhiên, mô hình của bà Michelle Brouhard, chuyên gia năng lượng của công ty dữ liệu Kpler, cho thấy trữ lượng này sẽ giảm mạnh nếu dòng chảy năng lượng ở Hormuz không trở lại bình thường vào tháng 6.

Ở các khu vực khác, tình trạng cạn kiệt thậm chí có thể diễn ra sớm hơn. Rắc rối sẽ nhân lên gấp bội nếu Mỹ “bắt chước” Trung Quốc và hạn chế xuất khẩu sản phẩm tinh chế.


Ngay cả khi eo biển Hormuz mở cửa ngay lập tức, thị trường năng lượng toàn cầu vẫn cần nhiều tháng để phục hồi hoàn toàn, từ khai thác, vận chuyển đến lọc hóa dầu.

Theo ông Saad Rahim, trưởng bộ phận nghiên cứu của Trafigura, thế giới gần như chắc chắn sẽ mất tổng cộng 1,5 tỷ thùng dầu từ vùng Vịnh, tương đương 5% sản lượng toàn cầu hàng năm. Nếu Hormuz không mở cửa trở lại, tổn thất rất dễ tăng lên gấp đôi.

Lần gần nhất nhu cầu dầu giảm tới 10% trong thời gian ngắn là giai đoạn phong tỏa vì đại dịch COVID-19 năm 2020. Cú sốc đó cũng đồng thời khiến GDP toàn cầu sụt hơn 3%. Thế giới đang cạn thời gian để tránh một cú sốc tương tự.