Học phân tích thị trường từ Stockcharts (Bài 454): Chỉ báo Rate of Change - ROC (phần ii)

Tóm tắt bài trước:

• Chỉ báo Tỷ lệ Thay đổi (Rate of Change - ROC), hay còn được gọi là Momentum (Động lượng), là một chỉ báo dao động động lượng thuần túy (pure momentum oscillator) dùng để đo lường phần trăm thay đổi của giá từ chu kỳ này sang chu kỳ khác. Thuật toán của ROC so sánh mức giá hiện tại với mức giá của "n" kỳ trước đó. Biểu đồ của ROC tạo thành một dải dao động qua lại quanh đường trung tâm (đường 0), khi tỷ lệ thay đổi chuyển từ dương sang âm và ngược lại.
• Là một chỉ báo động lượng, các tín hiệu của ROC bao gồm: giao cắt đường trung tâm (centerline crossovers), phân kỳ (divergences) và các mức quá mua - quá bán (overbought - oversold). Tuy nhiên, các tín hiệu phân kỳ thường xuyên thất bại trong việc dự báo đảo chiều, do đó chúng ta sẽ không đi quá sâu vào phần này. Mặc dù các pha giao cắt với đường 0 rất dễ bị nhiễu (whipsaw) — đặc biệt là trong ngắn hạn — chúng vẫn có thể được sử dụng để xác định xu hướng tổng thể. Sức mạnh thực sự của ROC nằm ở việc xác định các vùng cực đại quá mua hoặc quá bán một cách rất tự nhiên.
• Tỷ lệ thay đổi được tính theo công thức sau: ROC = [(Giá đóng cửa - Giá đóng cửa n kỳ trước) / (Giá đóng cửa n kỳ trước)] * 100
• ROC là hình thái thuần túy nhất của động lượng. Nó đo lường tỷ lệ phần trăm tăng hoặc giảm của giá trong một khoảng thời gian nhất định. Bạn có thể hiểu nó như là mức tăng trưởng (biến động giá) trên mỗi chặng (thời gian).
  • Đà Tăng: Nhìn chung, giá đang tăng chừng nào ROC còn giữ ở mức dương. Chỉ báo ROC sẽ càng mở rộng sâu vào vùng dương khi đà tăng giá càng tăng tốc.
  • Đà Giảm: Ngược lại, giá đang giảm khi ROC mang giá trị âm. ROC sẽ càng cắm sâu xuống vùng âm khi đà giảm càng khốc liệt.
• Giới hạn biên độ: ROC không có giới hạn trên cho một nhịp tăng giá. Tuy nhiên, nó có giới hạn dưới. Một tài sản chỉ có thể giảm tối đa 100% (trở về giá trị 0). Dù biên độ có sự bất đối xứng này, ROC vẫn tạo ra những vùng cực đại có thể nhận diện được để báo hiệu các điều kiện quá mua và quá bán.

Xác Định Các Vùng Cực Đại Quá Mua / Quá Bán

Thị trường có ba trạng thái di chuyển: Tăng, Giảm và Đi ngang (Sideways). Các chỉ báo động lượng như ROC đặc biệt tỏa sáng trong thị trường đi ngang với các nhịp dao động đều đặn. Điều này giúp trader dễ dàng nhận diện các vùng cực trị và dự báo điểm xoay chiều.

Giá tài sản cũng có thể dao động (tạo sóng) ngay cả khi đang có xu hướng:

• Trong xu hướng tăng, giá đi lên theo hình zigzag với các đỉnh cao hơn và đáy cao hơn. Các nhịp điều chỉnh (pullbacks) thường xuất hiện đều đặn.
• Trong xu hướng giảm, giá đi xuống tạo các đáy thấp hơn và đỉnh thấp hơn. Các nhịp phục hồi ngược xu hướng thường tạo đỉnh thấp hơn đỉnh cũ.

ROC có thể được dùng để nhận diện các thời điểm mà "phần trăm thay đổi" chạm đến ngưỡng từng tạo ra điểm xoay chiều trong quá khứ.

Tín Hiệu Quá Bán (Oversold) trong Xu Hướng Tăng

Khi một cổ phiếu đang trong xu hướng tăng rõ ràng (tạo các đỉnh/đáy cao dần), bạn có thể dùng ROC để tìm kiếm các vùng quá bán ngắn hạn nhằm tìm điểm vào lệnh hùa theo xu hướng lớn. Các tín hiệu quá mua ngắn hạn sẽ bị phớt lờ.

Biểu đồ trên cho thấy cổ phiếu Intel (INTC) có xu hướng tăng từ tháng 6 năm 2025 đến tháng 1 năm 2026. Hãy chú ý cách cổ phiếu tăng giảm theo hình zigzag với một loạt các đỉnh cao hơn và đáy cao hơn. Vì xu hướng tổng thể là tăng, chỉ báo Tốc độ Thay đổi (Rate of Change) được sử dụng để xác định các mức quá bán ngắn hạn như một cơ hội để tham gia vào xu hướng tăng lớn hơn. Các tín hiệu quá mua ngắn hạn đã bị bỏ qua vì xu hướng lớn hơn là tăng. Dựa trên sự bật lên vào tháng 7-8 năm 2025, mức -10% được đặt làm ranh giới quá bán. Các chuyển động dưới mức này cho thấy giá đang ở mức cực đoan ngắn hạn.

Biên độ quá mua/quá bán phụ thuộc vào độ biến động của từng tài sản. Cổ phiếu biến động mạnh có thể dùng mốc -15% làm vùng quá bán, trong khi cổ phiếu ít biến động chỉ cần dùng -5%.

Lưu ý: Chỉ số quá bán đóng vai trò là một "lời cảnh báo" để chuẩn bị cho một điểm xoay, chứ giá chưa thực sự đảo chiều. Một tài sản có thể bị quá bán và tiếp tục quá bán khi đà giảm kéo dài. Để chắc chắn, bạn nên kết hợp thêm một đường Trung bình động (ví dụ: SMA 20 ngày). Khi giá cắt lên trên SMA 20 sau một nhịp ROC chạm vùng quá bán, đó là lúc xu hướng tăng được xác nhận tiếp diễn.

Tín Hiệu Quá Mua (Overbought) trong Xu Hướng Giảm

Tương tự, trong một xu hướng giảm, bạn có thể dùng ROC (ví dụ: chu kỳ 12 ngày) để tìm các nhịp nảy lên quá mua. Khi ROC vượt mức +10% trong xu hướng giảm, nó cho thấy cổ phiếu vừa có một nhịp hồi phục khá tốt (tăng 10% trong 12 ngày). Chờ đợi giá phá vỡ các ngưỡng hỗ trợ hoặc trendline kết hợp với ROC quá mua sẽ cho bạn các tín hiệu bán tiếp diễn xu hướng giảm cực kỳ chất lượng.

Biểu đồ trên cho thấy cổ phiếu Salesforce (CRM) đang trong xu hướng giảm từ tháng 11 năm 2021 đến tháng 12 năm 2022. Ví dụ này sử dụng Tỷ lệ thay đổi 12 ngày tiêu chuẩn để xác định các mức quá mua trong một xu hướng giảm lớn hơn. Số lượng khoảng thời gian phụ thuộc vào từng loại chứng khoán và khung thời gian giao dịch mong muốn. Mức đỉnh cuối tháng 3 xảy ra với chỉ báo quá mua trên +10%. Điều này có nghĩa là Microsoft đã tăng hơn 10% trong khoảng thời gian 12 ngày, tức khoảng 2,5 tuần. Đó là một sự phục hồi khá tốt trong một xu hướng giảm lớn hơn. Tín hiệu quá mua tiếp theo không xuất hiện cho đến tháng 6, khi Tỷ lệ thay đổi lại vượt quá +10%. Nó đã tăng lên trên 10% một lần nữa vào cuối tháng 7, trước khi CRM phá vỡ đường hỗ trợ xu hướng vào cuối tháng 8 để báo hiệu sự tiếp tục của xu hướng giảm. Chỉ số quá mua tiếp theo xảy ra vào cuối tháng 10 năm 2022. Phải mất một thời gian, nhưng cuối cùng cổ phiếu đã phá vỡ mức hỗ trợ ở mức 138 vào đầu tháng 12 năm 2022.